Revista Internacional de los Estudios Vascos (RIEV) aldizkariaren zenbaki honek emergentzia kontzeptuaren azterketa sakon eta diziplina anitzekoa eskaintzen du, naturan, bizitzan, gizartean eta politikan konplexutasuna ulertzeko funtsezko kontzeptu gisa. Ekarpenak nahita antolatu dira ibilbide kontzeptual koherente bat osatzeko; bertan, artikulu bakoitzak hurrengoaren oinarriak ezartzen ditu, eta emergentziaren esparrua pixkanaka zabaltzen da oinarrizko galdera zientifikoetatik hasi eta agentziari, normatibitateari eta gobernantza kolektiboari lotutako arazoetaraino.
Ibilbidea Pedro Miguel Echenique-ren artikuluarekin hasten da; lan horrek bolumenaren horizonte zientifiko eta epistemologikoa ezartzen du. Fisika garaikidean eta konplexutasunaren zientzian propietate berriak nola sortzen diren aztertuz, Echeniquek emergentzia aurkezten du, alde batetik, azalpen erredukzionistentzat erronka iraunkor gisa, eta, bestetik, sistema konplexuak ulertzeko ezinbesteko tresna kontzeptual gisa.
Hasierako marko horrek berehala planteatzen du azalpenaren beraren auzia: nola deskribatu, justifikatu eta ulertu daitezke fenomeno emergenteak modu arrazionalean? Galdera horiei Luis Vega-k eta Luca Fanelli-k heltzen diete, eztabaida fisikatik logikara eta metodologiara eramanez. Haien analisiek erakusten dute emergentzia ondorio sakonak dituela arrazionaltasunaren eta azalpen zientifikoaren ereduetan, eta ikuspegi ez-linealek eta ez-erredukzionistek zorrotz izaten jarrai dezaketela, sinplifikaziora jo gabe.
Argitze metodologiko horretatik abiatuta, bolumena adimenaren, hizkuntzaren eta kognizioaren azterketara hedatzen da, Román Orús eta Juan Uriagereka-ren artikuluan. Sistema konplexuen ikuspegi konputazional eta aljebraikoetan oinarrituta, erakusten dute egitura eta antolaketa interakzioaren eta murriztapenen ondorioz sortzen direla, eta horrek indartzen du maila anitzeko azalpenen beharra, eredu formalak eta fenomeno enpirikoak uztartzeko.
Sistema abstraktuetatik materiara egindako jauziak inflexio-puntu erabakigarria markatzen du bolumenean. Trantsizio hori Sara Barja-ren ekarpenean garatzen da; bertan, emergentziaren eztabaida materia kondentsatuaren fisikara itzultzen da, ikuspegi eraikitzaile argi batekin. Hiru kasu adierazgarriren bidez —supereroankortasuna, Hall efektu kuantikoa eta moiré materialak— erakusten du, lege mikroskopikoak osatuak izan arren, sistema fisikoek maila altuagoko aldagai antolatzaileen bidez jarduten dutela, hala nola ordena-parametroak, simetriak eta inbariante topologikoak. Horrela, Barjak bolumenaren ideia nagusia sendotzen du: konplexutasuna ulertzeko, eskalen artean aldi berean pentsatu behar da, atomoetatik materiaren arkitekturetaraino.
Fisika arloan jarraituz, Eduard Salvador eta Jon Marcaide-ren artikuluak fokua materia kondentsatutik Unibertsoaren egituraren emergentziara zabaltzen du. Partikula elementaletatik galaxietaraino doan kontakizun batean, erakusten dute konplexutasun kosmikoa fisika erredukzionistaren eta antolaketa emergentearen arteko elkarreragin sakonetik sortzen dela. Quark, leptoi eta oinarrizko indarren mikrofisikatik abiatuta, azaltzen dute nola hasierako Unibertsoan sortutako fluktuazio kuantikoek egitura kosmiko handia eratu zuten, materia ilunaren haloak, nukleosintesi primordiala, lehen izarrak, galaxiak eta, azkenik, zulo beltz supermasiboak sortuz. Haien azalpenak argi uzten du emergentzia eta erredukzionismoa ez direla aurkakoak, baizik eta elkarren osagarri: oso txikiaren legeek ondorengo guztia baldintzatzen duten arren, eskala kosmologikoetan azalpen egokiak egitura kolektiboetan, grabitate-ezegonkortasunetan eta auto-antolaketa prozesuetan oinarritzen dira. Horrela, Unibertsoa bera kokatzen dute eskalen arteko emergentziaren adibide paradigmatiko gisa.
Ikuspegi hori zehatzago eta enpirikoki sendoago bihurtzen da José Antonio Rodríguez, Asier Fullaondo, Ainhoa Iglesias-Ara eta Ana M. Zubiaga-ren artikuluan. Materiaren fisikatik sistema bizien dinamikara igaroz, emergentzia antolaketa biologikoaren esparrura eramaten dute, berrikuntza genomikoa organismoen konplexutasunarekin nola lotzen den aztertuz. Geneen bikoizketa eta gene berrien sorrera aztertuta, azaltzen dute berrikuntza ebolutiboa murriztapenen, kontingentziaren eta dibertsifikazio funtzionalaren arteko elkarreraginaren ondorioz sortzen dela, eta, horrenbestez, emergentzia maila molekularrean nola agertzen den erakusten dute.
Une honetan, bolumenak atea irekitzen dio gogoeta filosofikoari. Juan Ignacio Pérez Iglesias-ren ekarpenak aurreko eztabaida biologikoak berrikusten ditu eta eboluzioaren teoriako erredukzionismoaren eta emergentismoaren arteko eztabaida klasikoan kokatzen ditu. Maila anitzeko hautespena eta altruismoa ardatz hartuta, argudiatzen du ikuspegi emergentistak ez direla aukerazkoak soilik, baizik eta ezinbestekoak fenomeno biologiko eta sozial konplexuak ulertzeko.
Sistema biologikoetatik giza kolektibo antolatuetara igarota, emergentziaren esparrua gehiago zabaltzen da Sixto Jiménez Muniain-en artikuluan. Erakundeen analisian, azaltzen du entitate kolektiboek banakako aktoreetara murriztu ezin diren propietateak bereganatzen dituztela, eta lidergoa, kultura eta koordinazioa bezalako dimentsio emergenteak sartzen ditu gizartearen egituratzean.
Antolaketa kolektiboari buruzko ikuspegi horrek eskala global eta politikora eramaten du eztabaida Iván Urueta eta Mikel Mancisidor-ren ekarpenean. Emergentzia nazioarteko politikaren eta gobernantza globalaren testuinguruan kokatuz, aztertzen dute nola sortzen diren eredu politiko berriak polikrisien testuinguruan, narratiben, erakundeen eta lidergo etikoaren garrantzia azpimarratuz gero eta konplexuagoa den mundu-ordenan.
Konplexutasunaren ondorio politikoak sakonago lantzen dira Daniel Innerarity-ren artikuluan; bertan, ziurgabetasunaren, elkarmenpekotasunaren eta adimen banatuaren baldintzetan jarduteko gai den demokraziaren teoria bat proposatzen du. Konplexutasunaren zientzian oinarrituta, Innerarityk ikaskuntzara, egokitzapenera eta zeharkako gidaritzara bideratutako gobernantza formak proposatzen ditu, kontrol zuzenaren ordez.
Bolumena amaitzeko, hasieratik presente egon den galdera nagusira itzultzen da: nola sortzen da agentzia bera? Azken artikuluan, Xabier E. Barandiarán-ek emergentziaren eta agentzia autonomoaren azalpen filosofiko sistematikoa eskaintzen du, agentzia auto-mantentzen diren sistemen antolaketatik abiatuta ulertuz, bizitzaren jatorrietatik giza ekintzaraino. Ekarpen honek bolumenaren sintesi kontzeptuala eskaintzen du, emergentzia ez bakarrik deskribapen-kategoria gisa ulertuz, baizik eta kausalitatea, normatibitatea eta erantzukizuna azaltzeko giltzarri gisa, bai naturan bai gizartean.
Oro har, bolumen honek emergentzia proposatzen du marko bateratzaile baina ez-erredukzionista gisa, diziplinen arteko loturak eraikitzeko gai dena, haien berezitasuna galdu gabe. Irakurlea gonbidatzen du konplexutasuna ez oztopo gisa ikustera, baizik eta munduaren oinarrizko ezaugarri gisa, eta, aldi berean, zientzia, gizartea eta agentzia berriro pentsatzeko ikuspegi emankor gisa.
García-Etxarri, Aitzol[1]
Jiménez-Pazos, Bárbara[2]
Guest Editors
[1]Donostia International Physics Center (DIPC). Manuel de Lardizabal Pasealekua, 4 20018 - Donostia-San Sebastián; IKERBASQUE, Basque Foundation for Science, Euskadi Plaza 5, 48009 - Bilbo. Jakiunde, Zientzia, Letren eta Arten Akademia, Prim 7, 20006 Donostia.
[2]Filosofia Saila. Hezkuntza, Filosofia eta Antropologia Fakultatea. iHPS-Research. Integrated History and Philosophy of the Sciences. Euskal Herriko Unibertsitatea / University of the Basque Country. Tolosa Hiribidea, 70. 20018 – Donostia. Jakiunde, Zientzia, Letren eta Arten Akademia, Prim 7, 20006 Donostia.
